Қазақстанның өмірді сақтандыру нарығы: сақтандыру сыйлықақылары 52,15%-ға өсті, нарық құрылымы өзгеруде

«Мемлекеттік аннуитеттік компанияның» сарапшылар тобы 2026 жылғы 1 қазандағы жағдай бойынша Қазақстанның өмірді сақтандыру нарығына жасалған шолуды назарларыңызға ұсынады. Тоғыз айдың қорытындысы сақтандыру сыйлықақылары көлемінің өсуі жеделдегенін, зейнетақы аннуитеттері сегментінің айтарлықтай кеңейгенін және саланың қаржылық базасы нығайғанын көрсетеді. Сонымен қатар ұзақ мерзімді міндеттемелердің қарқынды ұлғаюы сақтандыру резервтерін, капиталды және ұзақ мерзімді тәуекелдерді тиімді басқарудың маңызын арттырады.

НЕГІЗГІ КӨРСЕТКІШТЕР

Нарықтағы сыйлықақылар көлемі 1,15 трлн теңгеден асты

2026 жылғы қаңтар–қыркүйек аралығында Қазақстандағы өмірді сақтандырумен айналысатын он компания 1 154,5 млрд теңге сақтандыру сыйлықақысын жинады. Бұл 758,8 млрд теңге болған 2025 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 52,15%-ға артық. Ал 2024 жылдың тоғыз айындағы 674,1 млрд теңгелік көрсеткішпен салыстырғанда өсім 71,3%-ды құрады. Биылғы ең жоғары айлық көрсеткіш қыркүйекте тіркеліп, 191,0 млрд теңгеге жетті.

Нарық көлемінің ұлғайғанына қарамастан, оның құрылымында шоғырлану деңгейі жоғары күйінде қалып отыр. Ірі үш компанияның — Nomad Life, «Халық-Life» және Freedom Life ұйымдарының үлесіне жиынтық сыйлықақылардың 75,1%-ы тиесілі. Олардың нарықтағы үлестері тиісінше 29,7%, 24,0% және 21,4%-ды құрайды. «Еуразияның» үлесі — тағы 12,7%. Демек, саланың жалпы серпініне ірі қатысушылардың қызметі елеулі ықпал етеді. Дегенмен жеке компаниялардың өсу қарқыны біркелкі емес.

1-сурет. ӨСК сақтандыру сыйлықақыларының тиісті жылдардың тоғыз айындағы динамикасы

Сыйлықақылар құрылымы: үш негізгі бағыт

Зейнетақы аннуитеттері, өмірді ерікті сақтандыру және қызметкерлерді жазатайым оқиғалардан міндетті сақтандыру (ЖОМС) өмірді сақтандыру компаниялары (ӨСК) жинаған сыйлықақылардың шамамен 96%-ын қалыптастырады. Аннуитеттік сақтандырудың басымдығы нарықтың өсу сипатына да, сақтандырушылардың ұзақ мерзімді міндеттемелерінің қалыптасуына да тікелей ықпал етеді.

2-сурет. Өмірді сақтандыру компаниялары сыйлықақыларының құрылымы, 2026 жылғы қаңтар–қыркүйек

Зейнетақы аннуитеттері — нарықтың негізгі қозғаушы күші

Нарық құрылымындағы ең елеулі өзгеріс — зейнетақы аннуитеттерінің үлесі одан әрі арта түскені. 2026 жылғы қаңтар–қыркүйекте осы сақтандыру сыныбы бойынша сыйлықақылар 757,6 млрд теңгеге жетіп, өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 130,5%-ға өсті. Бұл бағыт өмірді сақтандыру компаниялары жинаған барлық сыйлықақының 65,6%-ын қамтамасыз етті. Салыстыру үшін айтсақ, 2025 жылдың толық қорытындысында зейнетақы аннуитеттері бойынша 521,7 млрд теңге жиналған болатын.

2026 жылдың тоғыз айында 79 763 зейнетақы аннуитеті шарты жасалды. Ал 2025 жылдың сәйкес кезеңінде олардың саны 37 930 болған. Шолу деректері бойынша бір шартқа шаққандағы орташа сыйлықақы шамамен 8,7 млн теңгеден 9,5 млн теңгеге дейін өсті. Яғни сегменттің кеңеюі ақшалай түсімнің ұлғаюымен қатар жасалатын шарттар санының артуымен де сипатталады.

Түсімдердің елеулі бөлігін Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорынан (БЖЗҚ) сақтандыру ұйымдарына тікелей аударылған зейнетақы жинақтары қамтамасыз етті. Олардың көлемі былтырғы 269,2 млрд теңгеден 564,4 млрд теңгеге жетті. Сонымен бірге мұндай тікелей аударымдарды есептемегендегі зейнетақы аннуитеттері бойынша сыйлықақылар 59,4 млрд теңгеден 193,2 млрд теңгеге дейін ұлғайды. Олардың сегменттегі үлесі 18%-дан 26%-ға өсті. Түсім көздері құрылымының өзгеруі осы өсімнің тұрақтылығын және аннуитеттік өнімдерге деген сұраныстың сипатын бағалау үшін маңызды.

Зейнетақы аннуитеттері бойынша түсім көздері

3-сурет. Зейнетақы аннуитеттері бойынша сыйлықақылардың түсу көздері, млрд теңге

ЖОМС қызметкерлерді әлеуметтік қорғау жүйесіндегі сақтандырудың рөлін күшейтуде

Өсім қарқыны бойынша маңызды бағыттардың бірі — қызметкер еңбек (қызметтік) міндеттерін атқарған кезде оны жазатайым оқиғалардан міндетті сақтандыру (ЖОМС). 2026 жылдың тоғыз айында осы сынып бойынша сыйлықақылар 168,6 млрд теңгені құрап, былтырғы 110,9 млрд теңгемен салыстырғанда 52,1%-ға артты. Өмірді сақтандыру компанияларының сыйлықақылары құрылымындағы ЖОМС үлесі 14,6%-ға жетті.

Қайта сақтандыруға берілген сыйлықақыларды шегергеннен кейінгі түсім 111,8 млрд теңгені құрады. 2025 жылдың тоғыз айында бұл көрсеткіш 100,4 млрд теңге болған. Жалпы және қайта сақтандыру шегерілгеннен кейінгі түсімдер арасындағы айырмашылық сақтандырушылардың өз жауапкершілігінде қалатын тәуекел көлемін талдауда қайта сақтандыру қорғанысының маңызын айқындайды.

ЖОМС жүйесі зейнетақы алдындағы аннуитеттердің дамуымен де тығыз байланысты. Шолу деректеріне сәйкес, есепті кезеңде осындай 3 986 шарт жасалып, қолданыстағы шарттардың жалпы саны 17 584-ке жетті. Бұл бағыттың әлеуметтік маңызы — кәсіптік тәуекелдер туындаған жағдайда қызметкерлерді заңнамада көзделген сақтандыру тетіктері арқылы қорғау және ұзақ мерзімді төлемдерді қамтамасыз ету.

Өмірді сақтандыру нарығының жалпы көрінісінен өзгеше, ЖОМС сегментінде сыйлықақылар біршама теңгерімді бөлінген. Мұнда жетекші үш қатысушының жиынтық үлесі 55,7%-ды құрайды. Бұл аталған сақтандыру сыныбына компаниялардың анағұрлым кең ауқымы қатысатынын көрсетеді.

Өмірді ерікті сақтандыру мен білім беру жинақтары: әртүрлі динамика

Аннуитеттік бизнестің қарқынды өсуі аясында өмірді ерікті сақтандыру бойынша сыйлықақылар 18,3%-ға, яғни 224,5 млрд теңгеден 183,3 млрд теңгеге дейін төмендеді. Оның 97,5 млрд теңгесі жинақтаушы емес бағдарламаларға, ал 85,8 млрд теңгесі жинақтаушы сақтандыруға тиесілі. ӨСК жиынтық портфеліндегі бұл сыныптың үлесі 15,9%-ды құрады.

Бұл өзгерісті бағалағанда сақтандыру өнімдерінің құрылымын және ірі шарттар бойынша түсімдердің ерекшеліктерін ескеру қажет. Белгілі бір кезеңде сыйлықақылардың азаюы сақтандырылған азаматтар саны немесе олардың сақтандыру арқылы қорғалу деңгейі дәл сондай шамада төмендеді дегенді білдірмейді. Толыққанды қорытынды жасау үшін қолданыстағы шарттар саны, сақтандыру сомалары, төлемдер және жаңа бизнестің құрамы жөніндегі қосымша деректер қажет.

Мемлекеттік білім беру жинақтау жүйесінде (МББЖЖ) оң динамика байқалды. Осы жүйеге қатысатын бес компанияның сыйлықақылары 35,0%-ға өсіп, былтырғы 953,9 млн теңгеден 1,29 млрд теңгеге жетті. Әзірге бұл бағыттың ӨСК жиынтық сыйлықақыларындағы үлесі шамамен 0,1%-ды құрайды. Соған қарамастан, ол нақты мақсатқа бағытталған ұзақ мерзімді жинақтардың жеке сегменті ретінде маңызды.

Ал ЖОМС-тан бөлек қарастырылатын жазатайым оқиғалардан сақтандыру сыныбы бойынша өмірді сақтандыру компанияларының сыйлықақылары 84,0 млрд теңгеден 13,5 млрд теңгеге дейін қысқарды. Мұндай елеулі өзгеріс өнімдер құрылымы мен нарық қатысушыларының операцияларын жеке талдауды қажет етеді. Қосымша деректерсіз бұл үрдісті халықтың сақтандыру арқылы қорғалу деңгейінің төмендеуімен тікелей байланыстыру дұрыс емес.

Активтер мен сақтандыру резервтерінің өсуі саланың қаржылық арақатынасын өзгертуде

Аннуитеттік бизнестің кеңеюі өмірді сақтандыру компанияларының баланстық көрсеткіштерінің ұлғаюымен қатар жүріп отыр. 2026 жылғы 1 қазанда жиынтық реттеушілік активтер 3 052,3 млрд теңгеге жетті. Бұл жыл басындағы деңгейден 36%-ға, ал 2025 жылғы 1 қазандағы көрсеткіштен 45%-ға жоғары. Тоғыз айда сақтандыру резервтері екі еселеніп, 2 513,1 млрд теңгені құрады. Резервтердің жылдық өсімі 55%-ға жетті.

Сонымен қатар жиынтық реттеушілік меншікті капитал жыл басынан бері шамамен 6%-ға азайып, 332,6 млрд теңгені құрады. 2026 жылғы қаңтар–қыркүйектегі саланың таза пайдасы 6,3 млрд теңге болды. Былтырғы сәйкес кезеңде бұл көрсеткіш 90,8 млрд теңгеге жеткен еді. Бұл деректер жалпы сыйлықақылардың өсуі, міндеттемелердің ұлғаюы және ағымдағы қаржылық нәтиже әрдайым бір бағытта өзгермейтінін көрсетеді.

Ұсынылған шолуға сәйкес, он компанияның барлығы төлем қабілеттілігі маржасы мен өтімділігі жоғары активтердің жеткіліктілігіне қатысты пруденциялық нормативтерді орындайды. Дегенмен ұзақ мерзімді міндеттемелердің қарқынды қалыптасуы активтердің сапасына, сақтандыру резервтерінің дұрыс бағалануына және активтерді болашақ төлемдер мерзімдерімен сәйкестендіруге қойылатын талаптарды күшейтеді.

4-сурет. ӨСК реттеушілік активтері мен сақтандыру резервтерінің динамикасы, млрд теңге

Жаңа аннуитеттік бизнестің жүктемесі: өсім көлемімен қатар оның сапасы да маңызды

Сақтандырушылардың көрсеткіштерін салыстыру зейнетақы аннуитеттері бойынша жаңа сыйлықақылар көлемінің активтер мен капиталға арақатынасы, резервтердің ұлғаюы және есепті кезеңнің қаржылық нәтижелері арасында белгілі бір байланыс бар екенін көрсетеді. Аннуитеттік бизнесі аса қарқынды дамыған бірқатар компанияда резервтердің айтарлықтай өсуімен қатар теріс қаржылық нәтиже тіркелді. Ал аннуитеттік жүктемесі салыстырмалы түрде бірқалыпты қатысушылардың көбі оң қаржылық нәтижені сақтап қалды.

Алайда бұл байланыс зейнетақы аннуитеттерінің көбеюі өздігінен шығынға әкеледі дегенді білдірмейді. Қаржылық нәтижеге актуарлық болжамдар, активтер құрылымы, жаңа бизнесті тарту құны, инвестициялық қызмет нәтижелері және міндеттемелерді есепке алу ерекшеліктері әсер етуі мүмкін. Сондықтан жаңа бизнестің уақытша әсерін табыстылықтың ұзақ мерзімді факторларынан ажырату үшін әр компанияның есептілігі мен есептеу әдістемесін жеке талдау қажет.

Ұзақ мерзімді сақтандыруда сыйлықақылардың өсімін капиталдың жеткіліктілігімен, міндеттемелердің мерзімімен, активтердің кірістілігі және өтімділігімен бірге қарастырған жөн. Нарықтың қаржылық орнықтылығын тек сату көлемінің өзгерісіне қарап емес, осы көрсеткіштердің жиынтығы арқылы бағалау әлдеқайда толық көрініс береді.

Қорытынды және алдағы даму бағдарлары

2026 жылдың төртінші тоқсаны қарсаңында Қазақстанның өмірді сақтандыру нарығы, ең алдымен, зейнетақы аннуитеттерінің есебінен едәуір кеңейді. Сонымен қатар қызметкерлерді міндетті сақтандыру сегменті ұлғайып, активтер мен сақтандыру резервтері өсті. Ал ерікті сақтандыру мен білім беру жинақтары бағыттарында әртүрлі үрдістер қалыптасты.

Нарық дамуының келесі кезеңі жаңа сыйлықақыларды тарту қабілетімен ғана емес, ұзақ мерзімді міндеттемелерді басқару сапасымен де айқындалады. Қаржылық орнықтылық, сақтандыру өнімдерінің ашықтығы, резервтердің жеткіліктілігі, бизнес құрылымын әртараптандыру және сақтанушылар мен сақтандыру төлемдерін алушылар алдындағы міндеттемелерді сенімді орындау негізгі басымдықтар болып қала береді.

«Мемлекеттік аннуитеттік компанияның» сарапшылар тобы нарықтағы құрылымдық өзгерістерді және олардың Қазақстан халқын ұзақ мерзімді сақтандыру арқылы қорғау жүйесіне ықпалын талдауды жалғастырады.

Негізі: «Қазақстанның өмірді сақтандыру нарығына 2026 жылдың 9 айының қорытындысы бойынша шолу» (деректер 01.10.2026 күнгі жағдай бойынша). Көрсеткіштер дөңгелектелген, сондықтан дөңгелектелген мәндердің қосындысында аздаған айырмашылық болуы мүмкін.